Wiedza na temat różnych form ochrony przyrody umożliwia podejmowanie skutecznych interwencji.
System ochrony przyrody w Polsce opiera się na rozwiązaniach określonych w ustawie o ochronie przyrody, która wskazuje formy zabezpieczania cennych obszarów, siedlisk oraz gatunków. Zrozumienie zasad funkcjonowania takich form jak parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe czy obszary Natura 2000 stanowi podstawę skutecznego i odpowiedzialnego zaangażowania społecznego. Mokradła są chronione nie tylko w ramach obszarowych form ochrony przyrody, ale także jako siedliska gatunków chronionych roślin i zwierząt.
Obszarowe formy ochrony
Do obszarowych form ochrony przyrody mogących chronić mokradła należą:
- parki narodowe,
- rezerwaty przyrody,
- parki krajobrazowe,
- obszary chronionego krajobrazu,
- użytki ekologiczne.
Najwyższym reżimem ochronnym charakteryzują się parki narodowe oraz rezerwaty.
Parki narodowe chronią najcenniejsze dziedzictwo przyrodnicze (unikalne ekosystemy, rzadkie gatunki roślin i zwierząt, formacje geologiczne) oraz dziedzictwo kulturowo-historyczne (zabytki, dawne osadnictwo i tradycje). Ich głównym celem jest zachowanie tych skarbów w stanie naturalnym dla obecnych i przyszłych pokoleń. Dlatego też na terenie parku narodowego ochronie podlega cała przyroda wraz z procesami w niej zachodzącymi. Rezerwaty mają podobny reżim ochrony, natomiast są najczęściej dużo mniejsze i skupiają się na ochronie konkretnych wartości, jak np. krajobraz w rezerwacie “Nad Tanwią” na Roztoczu, lecz przede wszystkim cennych ekosystemów lub gatunków np. torfowiskowy rezerwat “Bór na Czerwonem” w Małopolsce.
Chcąc chronić tereny parku narodowego czy rezerwatu przyrody, najlepiej wskazać łamanie zakazów w nich obowiązujących, które wymienione są w art. 15 ustawy o ochronie przyrody. Należą do nich m.in.:
- zakaz budowy lub przebudowy obiektów budowlanych i urządzeń technicznych;
- zakaz użytkowania, niszczenia, umyślnego uszkadzania, zanieczyszczania i dokonywania zmian obiektów przyrodniczych, obszarów oraz zasobów, tworów i składników przyrody;
- zakaz zmian stosunków wodnych, regulacji rzek i potoków;
- zakaz niszczenia gleby lub zmiany przeznaczenia i użytkowania gruntów;
- zakaz wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu;
- zakaz pozyskiwania torfu;
Oczywiście zabronione jest także:
- zabijanie i płoszenie zwierząt;
- niszczenie i uszkadzanie roślin i grzybów.
Choć wydawać by się mogło, że parki narodowe i rezerwaty z uwagi na swój reżim ochronny są stosunkowo bezpieczne, niestety i tam wiedza o aspektach prawnych może się przydać. Przykładem jest niedawne odmulenie i pogłębienie ok. 6 km kanałów i rowów melioracyjnych na torfowiskach przy rezerwacie przyrody Łuknajno (https://bagna.pl/aktualnosci/800-alarm-przyrodniczy-luknajno).
Nadzór nad przyrodą parku narodowego pełni jego dyrektor, natomiast nadzór nad rezerwatem pełni właściwy miejscowo regionalny dyrektor ochrony środowiska.
Niższym reżimem ochronnym cechują się parki krajobrazowe ustanawiane m.in. ze względu na wartości przyrodnicze, krajobrazowe, historyczne czy kulturowe, jednak z możliwością gospodarczego wykorzystania tych terenów. Za ich funkcjonowanie odpowiedzialni są marszałkowie województw i to oni winni podjąć uchwały, w których wskazuje się listę zakazów obowiązujących na danym obszarze. W przeciwieństwie do parków narodowych i rezerwatów, art. 17 ustawy o ochronie przyrody wskazuje tylko katalog możliwych zakazów, jednak te które obowiązują (i odstępstwa od nich) w danym parku krajobrazowym wskazuje konkretna uchwała marszałka.
Może to być np.:
- zakaz realizacji przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko;
- zakaz likwidowania i niszczenia zadrzewień śródpolnych, przydrożnych i nadwodnych;
- zakaz wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu;
- zakaz dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody lub racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;
- zakaz likwidowania, zasypywania i przekształcania zbiorników wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych.
Ważne: dla parków narodowych, rezerwatów przyrody i parków krajobrazowych sporządza się i realizuje plan ochrony. W tym dokumencie znajdziemy szczegółowe cele i sposoby ochrony siedlisk i gatunków, miejsce ich realizacji oraz odpowiedzialny za realizację wskazanych działań podmiot. W planie określa się też zagrożenia (zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne) i sposoby ich eliminacji. Informacje te mogą być szczególnie przydatne, gdy analizujemy potencjalne oddziaływania planowanej inwestycji.
Stosunkowo podobne do parków krajobrazowych są obszary chronionego krajobrazu, których zadaniem jest ochrona wyróżniających się krajobrazów o zróżnicowanych ekosystemach, wartościowych ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z turystyką i wypoczynkiem lub pełnioną funkcją korytarzy ekologicznych. Tworzone są, podobnie jak parki krajobrazowe, przez sejmik województwa, a obowiązujące zakazy określone są w uchwałach dotyczących danego obszaru chronionego krajobrazu (wybrane z listy zakazów wskazanych w art. 24 ustawy o ochronie przyrody).
Inną obszarową formą ochrony przyrody, którą może na swoim terenie ustanowić rada gminy, jest użytek ekologiczny. Tworzy je się, by chronić pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej w gminie, takie jak naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, starorzecza, a także stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub miejsca sezonowego przebywania. Są to zazwyczaj niewielkie obszary, a obowiązujące na ich terenie zakazy określone są w uchwałach rady gminy ustanawiających tę formę ochrony przyrody (wybrane z listy zakazów wskazanych w art. 45 ustawy o ochronie przyrody). Jest to forma ochrony przyrody, której wyznaczenie jest najmniej skomplikowane i zależy tylko od zgody właściciela terenu i rady gminy.
Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000
Sieć obszarów Natura 2000 to europejska forma ochrony przyrody, którą musi wyznaczyć każde państwo wstępujące do Unii Europejskiej. We wszystkich krajach wyznaczana jest ona według tych samych kryteriów, tj. badań naukowych. Obszary tworzone są w celu ochrony konkretnych siedlisk przyrodniczych lub gatunków i ich siedlisk ważnych z perspektywy Unii Europejskiej. Podstawą ich funkcjonowania jest:
- dyrektywa ptasia (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa) – dla ochrony obszarów specjalnej ochrony ptaków i ich siedlisk;
- dyrektywa siedliskowa (Dyrektywa Siedliskowa - Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory) – dla ochrony siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt innych niż ptaki.
Jest to wyjątkowa forma ochrony przyrody, gdyż jej ochrona nie zamyka się w jej granicach, lecz uzależniona jest od chronionych w niej siedlisk lub gatunków, tzw. przedmiotów ochrony. Ma to ogromne znaczenie np. dla siedlisk zależnych od wód, gdyż działalność człowieka (np. kopanie rowów melioracyjnych, kopalnie torfu) w znacznym oddaleniu może doprowadzić do odpływu wody z mokradeł na terenie obszaru Natura 2000 i spowodować ich przesuszenie i całkowitą degradację. Informacje, jakie siedlisko czy gatunek stanowi przedmiot ochrony obszaru Natura 2000, znajdziemy w indywidualnym rozporządzeniu Ministra Klimatu i Środowiska (wcześniej Ministra Środowiska) i w Standardowym Formularzu Danych (SDF).
W SDF zawarte są najważniejsze informacje o obszarze, występujących typach siedlisk przyrodniczych i gatunkach, tj. powierzchnia lub wielkość populacji czy stan zachowania. W dokumencie wskazane są także oddziaływania i rodzaje działalności mające duży wpływ na obszar (zarówno pozytywny, jak i negatywny), jednak z uwagi na przedstawienie informacji w formie kodów (np. C01.03 oznaczający wydobywanie torfu), o wiele bardziej przystępnym źródłem informacji jest plan zadań ochronnych dedykowany konkretnemu obszarowi Natura 2000.
Plan zadań ochronnych (PZO) sporządza i ustanawia regionalny dyrektor ochrony środowiska, który jest organem sprawującym nadzór nad obszarami Natura 2000. Wyjątek stanowią obszary Natura 2000 w granicach parku narodowego. W takiej sytuacji to dyrektor parku odpowiada za funkcjonowanie obszaru Natura 2000, a zakres planu zadań ochronnych wskazany jest w planie ochrony danego parku. PZO ustanawiane są z uwagi na konieczność utrzymania i przywracania do właściwego stanu siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt, dla których ochrony wyznaczono dany obszar Natura 2000.
W PZO znajdziemy m.in. istniejące i potencjalne zagrożenia dla danego przedmiotu ochrony, cele działań ochronnych, które są kluczowe np. w ocenie oddziaływania inwestycji na obszar Natura 2000, a także katalog działań ochronnych, mających na celu przywrócenie każdego z przedmiotów ochrony do stanu właściwego (wraz ze wskazaniem podmiotów odpowiedzialnych za ich wykonanie i obszarów ich wdrażania). Ponadto, biorąc pod uwagę fakt, że obszary Natura 2000 wyznaczane były w trakcie funkcjonowania różnych dokumentów planistycznych, PZO zawiera również wskazania do zmian w istniejących (w momencie ustanawiania PZO) planach ogólnych gmin czy miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Ma to ogromne znaczenie, bo PZO jest aktem prawa miejscowego, tak jak wymienione powyżej dokumenty z zakresu planowania przestrzennego.
Według zapisów art. 33 ustawy o ochronie przyrody na obszarach Natura 2000 zabronione jest podejmowanie działań mogących, osobno lub w połączeniu z innymi działaniami, znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony obszaru Natura 2000, w tym w szczególności:
- pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych lub siedlisk gatunków roślin i zwierząt, dla których ochrony wyznaczono obszar Natura 2000 lub
- wpłynąć negatywnie na gatunki, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000 lub
- pogorszyć integralność obszaru Natura 2000 (czyli prowadzić działania negatywnie wpływające na przedmioty ochrony wewnątrz obszaru) lub jego powiązania z innymi obszarami (tzw. spójność sieci).
Jest to ogólny zapis, który mówi, że zabrania się negatywnie wpływać na obszary Natura 2000 i ich powiązania między sobą tam, gdzie należy zachować powiązania ekologiczne pomiędzy różnymi obszarami Natura 2000 o tych samych przedmiotach ochrony. Ma to ogromne znaczenie przy występowaniu “mobilnych” gatunków zwierząt, jak duże ssaki drapieżne, ptaki, czy nietoperze, a także przy siedliskach zależnych od wód. Oznacza to bowiem, że zabrania się negatywnie wpływać na sieć obszarów Natura 2000, nawet jeśli działanie lub inwestycja planowane są poza ich granicami.
Podkreślenia wymaga, że zarówno plany ochronne jak i plany zadań ochronnych są aktami prawa miejscowego.
Skąd czerpać informację o konkretnych obszarach chronionych?
Krótko o Geoserwisie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska i Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody
W Geoserwisie prezentowane są dane przestrzenne dotyczące wszystkich form ochrony przyrody – od pomników przyrody przez obszaru Natura 2000 do parków narodowych. Informacje pochodzą z aktów prawnych dotyczących danej formy ochrony przyrody. Umożliwia to sprawdzenie, czy interesujący nas teren zlokalizowany jest na obszarach chronionych.
Po odnalezieniu interesującej nas lokalizacji, wybraniu narzędzia “identyfikacja obiektów” (ikona z literą “i”) z menu po lewej stronie i kliknięciu w punkt na mapie, pojawi się okno z linkami do strony ze szczegółowymi informacjami dotyczącymi konkretnego obszaru w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody.
Dla początkujących użytkowników Geoserwisu przydana będzie instrukcja użytkowania: https://geoserwis.gdos.gov.pl/mapy/static/instrukcja.pdf
Nasze działania rzecznicze i interwencyjne wspiera Fundacja EFC w ramach Funduszu Obywatelskiego im. Ludwiki i Henryka Wujców.
Aby zapewnić ciągłość tych działań, zostań Patronką / Patronem Centrum Ochrony Mokradeł na Patronite:
